Wanneer zorg een verdienmodel wordt: wie beschermt de mensen die afhankelijk zijn van zorg

Geschreven door een ervaringsdeskundige op het gebied van mensenhandel en seksuele uitbuiting, en moeder van een zorgafhankelijke dochter.

We bezuinigen op zorg, terwijl er mogelijk miljarden verdwijnen door fraude. Maar achter die miljarden zitten mensen. Mensen die afhankelijk zijn van een systeem dat hen juist zou moeten beschermen.

Op 5 augustus 2024 spraken officier van justitie Marjolein Verwiel en beleidsmedewerker Timon van de Kraats zich uit over de omvang van fraude binnen de zorg. Hun inschatting was dat er mogelijk met 10 procent van de jaarlijks circa 100 miljard euro die in de zorg omgaat, wordt gefraudeerd. Dat zou neerkomen op maar liefst 10 miljard euro.

10 miljard euro! 

Terwijl zorgorganisaties kampen met personeelstekorten, wachtlijsten groeien, kwetsbare mensen niet de ondersteuning krijgen die zij nodig hebben en er voortdurend wordt gesproken over noodzakelijke bezuinigingen, verdwijnt er mogelijk een enorm bedrag uit een systeem dat bedoeld is om mensen te helpen.

Maar er speelt nog iets anders. Mensenhandel, seksuele uitbuiting, prostitutie en drugshandel blijken steeds vaker verweven te raken met het zorgstelsel. En daar moeten we het over hebben.

Ik kijk naar dit vraagstuk vanuit twee werelden. Als ervaringsdeskundige op het gebied van mensenhandel en seksuele uitbuiting kijk ik anders naar deze berichtgeving dan iemand die uitsluitend naar financiële cijfers kijkt.

Ik weet uit eigen ervaring hoe kwetsbaarheid, afhankelijkheid, manipulatie en machtsmisbruik kunnen werken. Ik weet hoe moeilijk het kan zijn om uit een situatie van uitbuiting te komen en hoe belangrijk het is dat mensen en organisaties die bescherming moeten bieden, daadwerkelijk betrouwbaar zijn.

Maar ik kijk niet uitsluitend vanuit mijn ervaring als overlever en ervaringsdeskundige.

Ik ben ook moeder van een zorgafhankelijke dochter. En juist die combinatie maakt dat deze berichtgeving mij vanuit meerdere perspectieven raakt.

Als moeder ben ik dagelijks afhankelijk van een zorgstelsel waarin vertrouwen geen luxe is, maar een absolute voorwaarde. Mijn dochter is afhankelijk van anderen voor haar zorg, begeleiding, veiligheid en ondersteuning. Dat betekent dat ik moet kunnen vertrouwen op de mensen en organisaties die een rol spelen in haar leven.

Ik weet hoe belangrijk deskundige zorgverleners zijn. Hoeveel verschil goede begeleiding kan maken. Maar ik weet ook hoe kwetsbaar je positie wordt wanneer je voor de zorg en veiligheid van iemand van wie je houdt afhankelijk bent van een systeem waar je niet altijd zelf de regie over hebt. Voor mij is zorg daarom geen abstract beleidsdossier. Het is dagelijkse werkelijkheid.

Achter deze cijfers zitten mensen, kwetsbare mensen.

De berichtgeving laat zien dat meldingen van zorgfraude betrekking hebben op verschillende onderdelen van de zorg, waaronder wijkverpleging, individuele begeleiding, jeugdhulp, dagbesteding en beschermd wonen. Dat zijn geen willekeurige onderdelen van onze samenleving.

Dit zijn juist plekken waar mensen afhankelijk zijn van ondersteuning. Mensen met een beperking, jongeren in kwetsbare situaties, mensen met psychische problemen en mensen die niet altijd in staat zijn om voor zichzelf op te komen.

Denk eens aan ouders die hun kind met een gerust hart naar een dagbesteding brengen. Aan mensen die afhankelijk zijn van begeleiding bij dagelijkse handelingen. Aan jongeren die hulpverlening nodig hebben omdat zij thuis of daarbuiten niet veilig zijn. Zij moeten erop kunnen vertrouwen dat de organisatie die zorg aanbiedt, daadwerkelijk handelt vanuit het belang van de cliënt.

Daarom moeten we ons niet alleen afvragen hoeveel geld er verdwijnt. We moeten ons vooral ook afvragen:

- Wordt de zorg waarvoor wordt gedeclareerd daadwerkelijk geleverd?

- Wie controleert of zorgaanbieders betrouwbaar zijn?

- Wat gebeurt er wanneer zorggeld terechtkomt bij personen of organisaties met banden met criminele netwerken?

- Wie houdt toezicht op de veiligheid van cliënten?

- En wie beschermt de mensen die binnen deze constructies mogelijk worden uitgebuit?

Een zorgindicatie, registratie of professioneel ogende website maakt iemand nog geen betrouwbare zorgverlener.

Wanneer kwetsbaarheid geld oplevert

Mensenhandel en seksuele uitbuiting draaien om macht, afhankelijkheid en financieel gewin. De uitbuiter verdient aan de kwetsbaarheid van een ander. Wanneer dergelijke praktijken verweven raken met het zorgstelsel, ontstaat een bijzonder zorgwekkende situatie. Dan kan een systeem dat bescherming en ondersteuning moet bieden, ruimte bieden aan mensen die juist misbruik maken van die kwetsbaarheid.

Enlaten we niet vergeten dat mensen met een beperking, jongeren en mensen die afhankelijk zijn van intensieve zorg niet altijd zelf kunnen aangeven dat er iets niet klopt. Soms zijn zij afhankelijk van hun omgeving om misstanden te herkennen en aan te kaarten. Dat maakt goed toezicht, deskundige professionals en een veilige meldcultuur essentieel.

Het vraagt om meer dan financiële controles. Het vraagt om kennis van mensenhandel, signalering van uitbuiting, bewustwording bij professionals en samenwerking tussen zorg, gemeenten, politie, justitie en gespecialiseerde hulpverlening.

De stem van ouders en ervaringsdeskundigen mag niet ontbreken

Wat mij betreft ontbreekt er in dit maatschappelijke debat een belangrijke stem: die van ervaringsdeskundigen én die van ouders en naasten van zorgafhankelijke mensen. Wij kijken vanuit een andere werkelijkheid naar zorg.

Ervaringsdeskundigen weten hoe uitbuiting, manipulatie en machtsongelijkheid werken. Ouders en naasten weten hoe afhankelijk een mens kan zijn van de kwaliteit, betrouwbaarheid en continuïteit van zorg. Die perspectieven zouden veel nadrukkelijker betrokken moeten worden bij beleid, toezicht en preventie. Ervaringsdeskundigheid moet geen sluitstuk zijn van beleid, maar een volwaardig onderdeel van de aanpak. En ouders en naasten moeten niet pas gehoord worden wanneer er iets misgaat. Zij beschikken over kennis van de dagelijkse praktijk die niet altijd terug te vinden is in beleidsstukken, protocollen of verantwoordingsrapportages. Luister naar die mensen. Niet alleen wanneer het fout is gegaan, maar juist voordat het zover komt.

Bezuinigen op zorg, maar niet op bescherming

Ik vind het moeilijk te rijmen dat er voortdurend wordt gesproken over bezuinigingen op de zorg, terwijl tegelijkertijd zulke enorme bedragen aan mogelijke zorgfraude worden genoemd.

Natuurlijk is niet iedere melding bewezen fraude. De genoemde 10 miljard euro is een schatting en geen vastgesteld bedrag aan daadwerkelijk gepleegde fraude. Dat onderscheid moeten we zorgvuldig blijven maken. Maar de omvang van de signalen vraagt om een serieuze aanpak.

Iedere euro die door fraude verdwijnt, kan niet worden ingezet voor mensen die daadwerkelijk zorg en ondersteuning nodig hebben. En wanneer criminele netwerken zich toegang weten te verschaffen tot het zorgstelsel, staat er meer op het spel dan alleen de rechtmatigheid van declaraties. Dan staat ook de veiligheid van kwetsbare mensen op het spel.

Een zorgstelsel hoort een vangnet te zijn, geen verdienmodel voor mensen die misbruik maken van kwetsbaarheid.

Mijn oproep is dan ook duidelijk: pak zorgfraude aan, onderzoek de verwevenheid met georganiseerde criminaliteit en mensenhandel, versterk het toezicht en betrek ervaringsdeskundigen, ouders en naasten structureel bij de ontwikkeling en controle van zorgbeleid.

Want uiteindelijk gaat dit niet alleen over miljarden, maar over mensen. Kwetsbare mensen. 

Als ervaringsdeskundige weet ik wat er kan gebeuren wanneer iemand misbruik maakt van de kwetsbaarheid van een ander.

Als moeder weet ik hoe belangrijk het is dat je je kind met vertrouwen kunt toevertrouwen aan mensen die voor haar veiligheid en welzijn moeten zorgen.

Vanuit beide perspectieven zeg ik hetzelfde:

Kwetsbaarheid mag nooit een verdienmodel worden. Niet in de mensenhandel. Niet in de seksuele uitbuiting. En zeker niet in de zorg. Het gaat om mensen. Om veiligheid, vertrouwen, waardigheid en het recht op goede zorg zonder uitgebuit te worden. En juist die mensen mogen we in dit debat nooit uit het oog verliezen.